Samenvatting

Door de coronamaatregelen zijn veel voorstellingen in 2020 niet doorgegaan. In 2019 steeg het aantal voorstellingen binnen de professionele podiumkunsten nog licht (+2%). Vergeleken met andere steden is het aantal voorstellingen relatief hoog. Het effect van de coronamaatregelen is nog niet zichtbaar in deze cijfers, omdat informatie over 2020 nog niet beschikbaar is. In Utrecht zijn er (in 2019) verschillen tussen de wijken als het gaat om de nabijheid van culturele voorzieningen. Inwoners van Overvecht, Vleuten-De Meern en Leidsche Rijn moeten relatief ver reizen. Vergeleken met inwoners van de G4 hebben Utrechters minder culturele voorzieningen in de nabijheid. Ondanks de afname van het aantal voorstellingen (en bezoek aan culturele instellingen) door de coronamaatregelen is de waardering van bezoekers voor musea en theaters in ‘coronajaar 2020’ hoog. Met een gemiddeld rapportcijfer van 8,5 is de waardering het hoogst sinds de start van een landelijk bezoekersonderzoek. Bovendien blijkt uit een peiling in het Bewonerspanel Utrecht (juni 2020) dat ongeveer de helft van de panelleden het bezoek aan culturele instellingen mist. Ook uit de gemeentelijke Inwonersenquête (cijfers momenteel beschikbaar tot en met 2019) blijkt de waardering voor de culturele voorzieningen: in 2019 is 83% van de Utrechters tevreden over de culturele voorzieningen in de stad. Utrechters zijn door de jaren heen steeds tevredener geworden: in 2016 bedroeg dit aandeel 79%. 

Kerncijfers

 2017201820192020
aantal voorstellingen professionele podiumkunsten*3.2333.1803.238-
% inwoners dat tevreden is over culturele voorzieningen in de stad**818283-
% inwoners dat tevreden is over culturele voorzieningen in de buurt***--49-
% inwoners dat tevreden is over festivals of culturele evenementen in de stad747876-
% inwoners dat tevreden is over festivals of culturele evenementen in de buurt465152-

* voorlopige cijfers.
** culturele voorzieningen in de stad (musea, theaters, concertzalen, bioscopen).
*** culturele voorzieningen in de buurt (theaterzaal, buurthuis, oefenruimte). Aangepaste vraagstelling in 2019. Cijfers van eerdere jaren zijn niet vergelijkbaar en niet opgenomen in deze tabel.
Bron: CBS; Inwonersenquête, gemeente Utrecht

In 2020 is geen gemeentelijke Inwonersenquête afgenomen. Deze enquête houden we elke twee jaar. In 2022 zijn hiervan nieuwe cijfers beschikbaar.

Aantal voorstellingen professionele podiumkunsten stijgt in 2019 met 2%, afname in 2020 door coronamaatregelen

Door de coronamaatregelen zijn veel voorstellingen in 2020 niet doorgegaan. Theaters en andere instellingen zijn een groot deel van het jaar gesloten geweest of konden maar een beperkt aantal bezoekers ontvangen. Desondanks heeft de culturele sector grote flexibiliteit en innovatie getoond. In sommige gevallen was het namelijk mogelijk om online ‘door te gaan’. Zo heeft TivoliVredenburg in 2020 90.000 online concertbezoekers verwelkomt en waren er online edities van Culturele Zondagen (CZ @Home).

In 2019 steeg het aantal voorstellingen binnen de professionele podiumkunsten nog met 2%. Het totale aantal voorstellingen komt in 2019 uit op 3.238. In 2018 ging het om 3.180 voorstellingen. Het aantal theater, - muziek, - muziektheater, - en overige voorstellingen nam toe in de gemeente Utrecht. Er waren in 2019 juist minder dans, - en bewegingsvoorstellingen en cabaret, - en kleinkunstvoorstellingen. In 2018 was sprake van een lichte daling (-2%) van het aantal voorstellingen na een stijging tussen 2016 en 2017. Belangrijk hierbij op te merken is dat het gaat om voorlopige cijfers van het CBS. Daarnaast zijn er nog geen recente cijfers (over 2020 en 2021) beschikbaar waaruit het effect van de coronamaatregelen blijkt. Zoals in het hoofdstuk 'Cultuurdeelname' beschreven, zullen de coronamaatregelen grote invloed hebben op het aantal voorstellingen binnen de professionele podiumkunsten.

Vergeleken met G50 veel voorstellingen podiumkunsten in Utrecht

In vergelijking met andere steden is het aantal voorstellingen in de podiumkunsten in Utrecht relatief hoog. Dit is een van de redenen – naast de aanwezigheid van een universiteit en de nabijheid van natuurgebieden – dat Utrecht de tweede positie inneemt op de ranglijst van woonaantrekkelijkheid van de 50 grootste Nederlandse gemeenten (Atlas voor gemeenten, 2020). In Utrecht ligt een relatief groot accent op muziekvoorstellingen: in 2019 was 50% van de voorstellingen een muziekvoorstelling. In de andere grote steden Amsterdam (38%), Den Haag (36%) en Rotterdam (23%) zijn in verhouding minder muziekvoorstellingen. Het relatief grote aantal muziekvoorstellingen in Utrecht zien we sinds 2015 terug in de cijfers (vanaf dat jaar zijn cijfers beschikbaar). Vanaf 2015 schommelt dit aandeel tussen de 46% (2015) en 50% (2019). Ook in de andere grote steden zien we dat het aandeel muziekvoorstellingen sinds 2015 redelijk vergelijkbaar is met 2019.  

Nabijheid culturele voorzieningen in Utrecht verschilt per wijk

Uit cijfers van het CBS weten we hoe ver mensen bij voorzieningen vandaan wonen (gemeten over de weg). Deze cijfers komen uit 2019 waardoor mogelijke effecten van de coronacrisis nog niet zichtbaar zijn. De gemiddelde afstand tot een museum in de gemeente Utrecht is 2,8 km. In Vleuten-De Meern (5,3 km) en Leidsche Rijn (4,9 km) is deze afstand relatief groot en in de Binnenstad relatief laag (0,5 km). Verder weten we dat mensen gemiddeld 2,1 km bij een bioscoop vandaan wonen. Vooral in de wijk Overvecht (3,4 km) wonen mensen relatief ver van een bioscoop vandaan. Gemiddeld genomen wonen Utrechters 1,9 km bij een voorziening binnen de podiumkunsten vandaan. Inwoners van Overvecht en Vleuten-De Meern (3,0 km) moeten hier relatief ver voor reizen.

Als we Utrecht vergelijken met de andere grote steden zien we dat de afstand tot een museum of voorziening binnen de podiumkunsten ongeveer vergelijkbaar is met Amsterdam en Den Haag. Inwoners van Rotterdam moeten hier gemiddeld wat meer afstand voor afleggen. Utrechters wonen, in vergelijking met inwoners van de andere grote steden, relatief dicht bij een bioscoop.  

Utrechter heeft minder culturele voorzieningen in nabijheid dan andere inwoners G4

Naast de gemiddelde afstand berekent het CBS het aantal voorzieningen dat in een straal van 5 kilometer bereikt kan worden. Ook in dit geval zijn de meest recente cijfers beschikbaar over het jaar 2019. Binnen een straal van 5 kilometer zijn 7,1 musea, 6,1 voorzieningen binnen de podiumkunsten en 5,1 bioscopen te bereiken. 

Een vergelijking met de andere grote steden (Amsterdam, Rotterdam en Den Haag) levert een ander beeld op dan de gemiddelde afstand tot voorzieningen (zie vorige paragraaf). Voor zowel musea als podiumkunsten geldt dat Utrechters minder voorzieningen in hun nabijheid hebben. Vooral het verschil met Amsterdam is groot, waar inwoners 23,1 musea en 20,7 voorzieningen binnen de podiumkunsten in een straal van 5 kilometer van hun woning hebben. Dit geldt in mindere mate voor inwoners van Den Haag (13,5 musea en 12,3 voorzieningen binnen podiumkunsten). Voor bioscopen komt een ander beeld naar voren. Utrechters hebben meer bioscopen (5,1) in de buurt dan inwoners van Rotterdam (3,8) en Den Haag (3). Inwoners van Amsterdam hebben gemiddeld 6,1 bioscopen in de nabijheid van hun woning.

Utrechtse rijksmonumenten: relatief groot aandeel verdedigingswerken en militaire gebouwen

Op 1 januari 2021 telde de gemeente Utrecht 1.584 rijksmonumenten (1 februari 2021: 1.585). Het gaat hierbij om 1.669 gemeentelijke monumenten en 12 archeologische rijksmonumenten. Als we de Utrechtse rijksmonumenten verder bekijken, zien we dat dit voornamelijk (67%) woningen en woningbouwcomplexen zijn. Na Amsterdam (7.496) en Maastricht (1.673) heeft Utrecht op 1 februari 2021 de meeste rijksmonumenten van Nederland. In vergelijking met de G4 valt Utrecht op door de vele verdedigingswerken en militaire gebouwen (8%). In de andere grote steden zijn deze er nauwelijks. Rijksmonumenten in de categorie handelsgebouwen, opslag- en transportgebouwen zijn er in Utrecht verhoudingsgewijs juist weinig (2%).

Tevredenheid over culturele voorzieningen in ‘coronajaar’ 2020 

De culturele sector is in 2020 hard getroffen door de maatregelen om het coronavirus te bestrijden. Culturele instellingen zijn een groot deel van het jaar gesloten geweest of konden minder bezoekers ontvangen. Zoals in het hoofdstuk ‘Cultuurdeelname’ wordt geschreven, was het cultuurbezoek hierdoor lager dan in voorgaande jaren. 

Uit een landelijk bezoekersonderzoek blijkt daarentegen dat er niet eerder zoveel enthousiasme was voor musea en theaters als in ‘coronajaar 2020’. Met een gemiddeld rapportcijfer van 8,5 behaalden de Nederlandse musea en theaters de hoogste waarderingsscore sinds de start van het onderzoek in 2010. 85% van de ondervraagde bezoekers gaf aan zich veilig tot zeer veilig te voelen tijdens hun bezoek in coronatijd. Volgens het onderzoek lijken bezoekers de getroffen maatregelen te waarderen en is dit terug te zien in hun waardering (Hendrik Beerda brand consultancy, 2020). 

Op basis van de gemeentelijke Inwonersenquête (cijfers momenteel beschikbaar tot en met 2019) blijkt deze tevredenheid ook: 83% van de Utrechters is in 2019 tevreden over de culturele voorzieningen in de stad. Daarnaast blijkt uit een peiling in het Bewonerspanel Utrecht dat een aanzienlijke groep panelleden culturele voorzieningen mist. In het vervolg van het hoofdstuk wordt hier verder op ingegaan.

Juni 2020: bijna helft van panelleden mist bezoek aan culturele instellingen

In juni 2020 is in het Bewonerspanel Utrecht een tweede peiling gehouden over de gevolgen van het coronavirus. Op het moment van de peiling gingen de bioscopen, musea en theaters onder voorwaarden weer open. Aan panelleden is gevraagd in hoeverre zij cultuur missen nu dit door de overheidsmaatregelen niet of beperkt mogelijk is. Het gaat hierbij om panelleden die de betreffende culturele activiteit voor het uitbreken van het coronavirus wel eens ondernamen. Bijna de helft van de panelleden mist het bezoek aan culturele instellingen (heel erg). Hiermee bedoelen we concerten, theaters, musea en bioscopen. Slechts 10% van de panelleden geeft aan dit niet te missen. Ruim de helft (55%) van de panelleden geeft aan dat zij het beoefenen van kunst en cultuur bij een instelling/vereniging/docent (heel) erg missen nu dit door de maatregelen niet of beperkt mogelijk is. Dit geldt voor 37% van de panelleden bij het bezoeken van festivals of culturele evenementen. 

Vanuit de Inwonersenquête is bekend wat de cultuurdeelname van Utrechters is naar verschillende achtergrondkenmerken, zoals wijk, leeftijd en opleidingsniveau (zie hoofdstuk ‘Cultuurdeelname’). De cultuurdeelname is bijvoorbeeld het hoogst in de wijk Binnenstad en het laagst in Overvecht. Ook doen Utrechters met een hbo- of universitaire opleiding vaker aan cultuur dan Utrechters met een ander opleidingsniveau. De cultuurdeelname onder jongeren (16 tot en met 26 jaar) en volwassenen (27 tot en met 44 jaar) is hoog. Vrijwel iedereen in deze leeftijdsgroep is in 2019 naar één of meerdere culturele activiteiten geweest. Uit verdere analyse van de resultaten van het Bewonerspanel* blijkt dat ‘het gemis’ van culturele instellingen (concert, theater, museum, film) verschilt per wijk en leeftijdsgroep. In de wijken Oost en Binnenstad mist respectievelijk 55% en 57% van de panelleden het bezoek aan culturele instellingen (heel) erg. In de wijken Overvecht (38%) en Vleuten-De Meern (39%) is dit aandeel het laagst. Van de panelleden tussen de 55 en 64 jaar mist 52% het bezoek aan culturele instellingen (heel) erg en dit geldt voor 58% van de panelleden van 65 jaar en ouder. Bij jongere panelleden is dit aandeel lager: 43% van de panelleden tussen de 16 en 34 jaar en 44% van de panelleden van 35 tot en met 54 jaar. Het ‘gemis’ van cultuur lijkt dus niet in alle gevallen aan te sluiten bij de cultuurdeelname van verschillende groepen Utrechters. 

* Hierbij is belangrijk te melden dat het gaat om verschillende onderzoeken en dat in het Bewonerspanel niet over alle achtergrondkenmerken (voldoende) informatie beschikbaar was. De resultaten kunnen hierdoor niet één op één met elkaar vergeleken worden. 

Aan panelleden die het missen om een bezoek te brengen aan culturele instellingen en/of festivals en culturele evenementen is gevraagd wat zij hieraan het meeste missen. 82% van de respondenten geeft aan dat zij ontspanning missen en 44% mist het ontmoeten van andere mensen. Door ongeveer een derde van de panelleden wordt het leren van nieuwe dingen gemist en 30% mist het om zichzelf te ontwikkelen en uit te dagen. Tot slot mist 19% doel en betekenis en heeft 8% hier een andere reden voor. Als andere reden wordt onder andere genoemd dat men vermaak en gezelligheid mist, maar ook het verrast worden, de ervaring ‘live’ beleven (bijvoorbeeld muziek) en het uitje met bijvoorbeeld de kinderen.

Meer informatie over de toekomstverwachting van panelleden met betrekking tot cultuur is te vinden in het hoofdstuk ‘Cultuurdeelname’

Utrechters in 2019 steeds iets tevredener over stedelijke culturele voorzieningen

Het aandeel Utrechters dat tevreden is over de culturele voorzieningen in de stad komt in 2019 uit op 83%. Het gaat dan om voorzieningen als musea, theaters, concertzalen en bioscopen. Met tevredenheid bedoelen we het aandeel bewoners dat tevreden of zeer tevreden is over culturele voorzieningen. Bij alle leeftijdsgroepen zien we ongeveer eenzelfde mate van tevredenheid terug. Hoewel de ontwikkelingen in een jaar tijd niet groot zijn (83% in 2019, 82% in 2018), is over meerdere jaren sprake van een gestage groei. Sinds 2016 is de tevredenheid toegenomen met vier procentpunten. In de Inwonersenquête van de gemeente Utrecht wordt gevraagd naar tevredenheid over culturele voorzieningen. Deze enquête houden we elke twee jaar. In 2022 zijn nieuwe cijfers beschikbaar. 2021 is het eerste jaar van de nieuwe cultuurnota. De (mogelijke) effecten van dit nieuwe beleid zijn (los van corona) pas zichtbaar in de cijfers vanaf 2022. 

Cultuur voor Iedereen

Vanuit het oogpunt dat cultuur voor zo veel mogelijk mensen bereikbaar is, kijken we hoe tevreden verschillende groepen Utrechters zijn met de stedelijke culturele voorzieningen. We zien in 2019 een lagere tevredenheid bij Utrechters met een niet-westerse migratieachtergrond (74%) dan Utrechters met een westerse migratieachtergrond (85%) of Utrechters zonder migratieachtergrond (86%). Ook als we opleidingsniveaus met elkaar vergelijken zijn er verschillen. De tevredenheid is lager (75%) onder Utrechters die geen onderwijs of basisonderwijs hebben gevolgd, vergeleken met Utrechters met een mbo-diploma (81%) of een hbo- of universitair diploma (86%). Verder zien we dat mensen met een beperking minder tevreden zijn (78%). Tussen de verschillende leeftijdsgroepen zijn de verschillen niet groot. Het algemene beeld is dat er verschillen zijn tussen groepen Utrechters, maar dat zelfs bij de minst tevreden groepen een meerderheid (ongeveer 75%) tevreden is.

Helft Utrechters in 2019 tevreden over culturele voorzieningen in hun buurt

Ongeveer de helft van de Utrechters (49%) geeft in 2019 aan tevreden te zijn over de culturele voorzieningen bij hen in de buurt. Tegenover een derde (35%) die er neutraal tegenover staat en 16% die aangeeft ontevreden te zijn. Culturele voorzieningen in de buurt zijn omschreven als een theaterzaal, buurthuis of oefenruimte en daarmee niet te vergelijken met de tevredenheid over stedelijke culturele voorzieningen. Die gaan namelijk over musea, theaters, concertzalen en bioscopen. Door verandering in de vraagstelling is het niet mogelijk om een vergelijking te maken met eerdere jaren. Voor deze vraag geldt overigens dat een kwart er geen mening over heeft of het niet weet. Zij worden niet meegeteld in de berekening van het aandeel dat tevreden is over de culturele voorzieningen in de buurt. 

Tevredenheid met kunst in openbare ruimte neemt toe

Bijna de helft van de Utrechters laat zich positief uit over kunst in de openbare ruimte (beelden, street art) in de stad Utrecht. Dit aandeel is in een jaar tijd gestegen van 44% in 2018 naar 49% in 2019. Deze positieve ontwikkeling zien we ook als we Utrechters vragen hoe ze de kunst in de openbare ruimte bij hen in de buurt waarderen. In 2018 lag het aandeel tevredenen op 32% en in 2019 op 34%. Daarbij merken we wel op dat een aanzienlijke groep het niet weet of er geen mening over heeft. Als we inzoomen op de wijken zien we een toename van de tevredenheid in Overvecht (28% in 2018, 36% in 2019). 

Via DenkMee (het digitale participatieplatform van de gemeente Utrecht) is begin 2021 gevraagd om mee te denken over kunst in de openbare ruimte. De respondenten (een beperkt aantal) aan deze peiling zijn inwoners die het interessant vinden om mee te denken. In de vragenlijst is onder andere gevraagd aan welke woorden men denkt bij kunst in de openbare ruimte. Woorden die vaak worden genoemd zijn: vrolijk, mooi, beelden, verrassing/verassend, inspirerend, nadenken en aandacht. Ook is gevraagd welk kunstwerk in de stad zij mooi of interessant vinden. Kunst op muren zoals graffiti en muurschilderingen worden vaak genoemd. Dit geldt ook voor de Grote Figuren van Thomas Schütte in het Griftpark, de UFO op de Inktpot en de kunstwerken in het Maximapark. 

Global Goals dashboard

Utrecht wil een stad zijn waarin gezondheid en leefbaarheid voorop staan. We stoppen daarom energie in een betere kwaliteit van leven voor iedereen. Internationaal leveren we daarmee een bijdrage aan de Sustainable Development Goals (SDG’s). Dat zijn de 17 duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (VN) om samen te werken aan een betere wereld voor iedereen.

Voor Cultuur richten de SDG’s zich op het volgende doel:

  • Duurzame steden: Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam. Behoud en bescherm cultureel erfgoed.

Naar het dashboard