3. Klimaatadaptatie

3.1 Water en riolering

We streven ernaar het water- en rioleringssysteem in Utrecht gezond, robuust en toekomstbestendig te houden. Daarbij willen we dat iedereen hiervan profiteert en hieraan bijdraagt. Het actuele beleid is vastgelegd in de Visie Water en Riolering Utrecht en de Visie Klimaatadaptatie Utrecht, die op 3 februari 2022 zijn vastgesteld door de Utrechtse gemeenteraad.  

Het opwarmende klimaat stelt ons voor twee belangrijke opgaven. Enerzijds willen we het verder opwarmen van het klimaat zoveel mogelijk voorkomen. Dit doen we door de kringlopen voor water, materiaal en energie zoveel mogelijk te sluiten. Anderzijds moeten we ons water- en rioleringssysteem aanpassen aan het opwarmende klimaat, met vaker extreem weer zoals hevige neerslag en langdurige droogte. Dit doen we in een snelgroeiende stad, wat vraagt dat we zoveel mogelijk functies combineren en de beschikbare ruimte zo goed mogelijk benutten. En omdat de toekomst nog onzeker is, moeten onze systemen flexibel zijn om ze aan te kunnen passen aan de eisen en wensen van morgen.

De doelen die we voor het water- en rioleringssysteem willen realiseren zijn:

• Een openbare ruimte die zo hemelwaterbestendig is ingericht dat bij extreme buien (t/m 80 mm per uur) onze wegen begaanbaar blijven en we geen schade in panden hebben.
• We houden minimaal 90% en bij voorkeur 100% van onze jaarlijkse neerslag vast op de plek waar deze gevallen is. Hiermee verminderen we de gevolgen van langdurige droogte. Hiervoor hanteren we de voorkeursvolgorde vasthouden en nuttig gebruiken, infiltreren op maaiveld, ondergronds infiltreren, verwerken in het oppervlaktewater en afvoeren naar de rioolwaterzuivering.
• Ons water- en rioleringssysteem is circulair door vuile en schone waterstromen zoveel mogelijk te ontvlechten en kringlopen te sluiten. Deze maatregel leent zich goed om te combineren met de ambitie om minimaal 90% van de jaarlijkse neerslag te verwerken daar waar die valt.
• Een goede waterkwaliteit die bijdraagt aan een gezond leefklimaat en een positieve beleving van de openbare ruimte, en leefbaar is voor de flora en fauna, en geschikt is voor recreatie, zoals zwemmen. We streven ernaar dat van al het water in de stad minimaal 10% van de watergang natuurlijk is ingericht (geen harde kades). Bij kansrijke locaties hanteren we het doel om minimaal 25% van de watergang natuurlijk in te richten. 

3.2 Afgekoppelde oppervlakte

Figuur 3.2.1 Aantal hectare afgekoppelde oppervlakte 

Bij rioolvervangingen en herinrichtingen koppelen we zoveel mogelijk hemelwater los dat eerder naar de rioolwaterzuivering ging. Hierbij scheiden we afvalwater en hemelwater (afkoppelen) en richten we de openbare ruimte klimaatbestendiger en groener in. We gebruiken dit hemelwater en infiltreren het in de bodem. We zien dat afkoppelen van hemelwater nodig is om de toename in afvalwater door de groei van de stad op te vangen. Door het hemelwater vast te houden en niet af te voeren naar de zuivering creëren we voldoende ruimte in het systeem om het afvalwater af te voeren. 

Dit jaar is 16,5 hectare afgekoppeld. Hiervan is 12,7 hectare openbare ruimte. De andere 3,8 hectare is particulier terrein. Van de in totaal 16,5 ha is minstens 3,1 ha vergroend. Het afkoppelen is gerealiseerd tijdens rioolvervangingsprojecten, maar ook via de bijdrageregeling niet-rioleringsprojecten, acties vanuit Waterproof030 (tegeltaxi, geveltuinenburendagen, de subsidieregeling groenblauwe daken en de subsidieregeling watervriendelijk maatschappelijk vastgoed) en de bouwplantoetsing. Dit jaar is er grote winst behaald door bij de herinrichting van de Amsterdamsestraatweg en de Westelijke Stadsboulevard een grote hoeveelheid verhard oppervlak af te koppelen. Bij de Amsterdamsestraatweg hebben we de kans op wateroverlast verminderd en 1,5 kilometer hemelwaterriool aangelegd. Hiermee is 2,0 ha afgekoppeld. Bij de Westelijke Stadsboulevard is een wadi aangelegd en is er veel vergroend. Hiermee is er maar liefst 2,5 ha afgekoppeld. 

Met onze bijdrageregeling niet-rioleringsprojecten hebben we een bijdrage geleverd aan 18 projecten, waaronder de herinrichting van een speeltuin in de Columbuslaan in Kanaleneiland en de herinrichting van de Archimedeslaan. Met de subsidieregeling watervriendelijke schoolpleinen zijn er twee schoolpleinen vergroend, waarbij in totaal 0,3 ha is afgekoppeld. Twee schoolpleinen zijn nog in uitvoering. Met de subsidieregeling groenblauwe daken is er 0,8 ha dakoppervlak vergroend, verdeeld over 482 daken. Met de subsidieregeling groenblauw maatschappelijk vastgoed is er 0,2 ha afgekoppeld. Zo is bijvoorbeeld het dak van Buurtcentrum Zuilen afgekoppeld door ondergrondse waterberging aan te brengen.

We zijn dit jaar Nederlands Kampioen Tegelwippen geworden. In 2025 hebben we maar liefst 437.467 tegels vervangen door planten, bloemen en bomen. Daarmee hebben we het hoogste aantal tegels gewipt van alle deelnemende gemeenten en hebben we de Gouden Tegel gewonnen. Tijdens de geveltuinenburendagen zijn maar liefst 609 geveltuinen aangelegd en zijn er 52.864 tegels (30x30cm) opgehaald met de tegeltaxi. De tegels die tijdens de geveltuinenburendagen worden opgehaald door de tegeltaxi, worden door de aannemer zo veel mogelijk hergebruikt. Bij voorkeur opnieuw in straatwerk en anders als funderingsmateriaal.

3.3 Grondwateroverlast

Figuur 3.3.1 Aantal meldingen als gevolg van te hoge grondwaterstanden in de openbare ruimte

Het afgelopen jaar ontvingen we geen meldingen van grondwateroverlast als gevolg van te hoge grondwaterstanden in de openbare ruimte. Het was een droog jaar, en het weer speelde in ons voordeel. Dat is terug te zien in het verschil in het aantal meldingen in de afgelopen twee zeer natte jaren. In 2025 is er gemiddeld 607 mm neerslag gevallen, in een gemiddeld jaar is dat 795 mm. De grootste droogte was in het voorjaar en in de zomer. We ontvingen totaal 5 meldingen over grondwateroverlast, maar daar werd de overlast veroorzaakt door onvoldoende ontwatering van particulier terrein, waarvoor de particuliere eigenaar zelf verantwoordelijk is. Bij twee meldingen betrof het water in de kruipruimte. Bij twee andere gevallen betrof het bouwkundige gebreken zoals een kelder of souterrain die niet waterdicht was. Bij een melding ging het om water in de tuin.

We ontvingen geen meldingen over overlast als gevolg van te lage grondwaterstanden, zoals droogteschade aan panden.

3.4 Hemelwateroverlast

Figuur 3.4.1 Aantal meldingen over hinder en wateroverlast in de openbare ruimte

We ontvingen dit jaar 11 meldingen van wateroverlast in panden. Daarvan waren er echter 0 veroorzaakt door hemelwater afkomstig uit de openbare ruimte of uit de riolering omdat het harder regende dan het rioolstelsel aankon. Twee keer werd er geen probleem aangetroffen of was het probleem al verdwenen bij aankomst van onze aannemer. In de overige gevallen was de wateroverlast het gevolg van inpandige problemen zoals lekkage en verstoppingen van inpandige leidingen. Er is voor zo ver bekend geen sprake geweest van gevaarlijke situaties of stremming van de weg door extreme neerslag.

We ontvingen in totaal 2401 meldingen over het gemeentelijke water- en rioleringssysteem. Daarvan gingen 949 meldingen over hinder en wateroverlast in de openbare ruimte door verstopte straatkolken, door een kapotte drinkwaterleiding of verzakkingen in de weg. Bij 371 meldingen werd op locatie geen probleem aangetroffen, doordat het water al was weggelopen of wanneer hetzelfde probleem meerdere malen gemeld is. De overige 1469 meldingen betroffen informatieverzoeken, persoonlijke bezittingen die in een kolk waren gevallen, nagezakte verharding, verstoppingen van perceelaansluitingen, ontbrekende putdeksels, etc. 

3.5 Waterkwaliteit

Figuur 3.5.1 Urgente waterkwaliteitsproblemen

Met het waterschap streven we naar minimaal een oppervlaktewaterkwaliteit waarbij we urgente waterkwaliteitsproblemen zoals overmatig kroos, blauwalg, vissterfte, stank en botulisme voorkomen. We rapporteren de problemen die zo urgent zijn dat er direct maatregelen genomen moeten worden, door het waterschap of door ons. In 2024 waren dat er 6, waarvan driemaal overmatig kroos, twee locaties waar dode vissen zijn verwijderd (drie of meer), en eenmaal olie op het water.

Ondanks het zonnige, droge en warme jaar is het aantal urgente waterkwaliteitsproblemen beperkt gebleven. Door het warmer wordende klimaat neemt de kans op waterkwaliteitsproblemen, zoals blauwalg en overmatig kroos, in de toekomst toe. Ook kan er in droge periodes minder doorstroming plaatsvinden waardoor de kans op bloei van algen en kroos toeneemt. Via het Programma Gezond Water nemen we maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren en voor de toename in waterkwaliteitsproblemen te compenseren. De raad is per brief geïnformeerd over de uitvoering van het Programma Gezond Water.

Figuur 3.5.2 Kaart conceptresultaten Ecoscan 2024

Image

Bron: Regionaal Netwerk Water & Klimaat, werkgroep stedelijk water. 

In de Visie en Water en Riolering hebben we de ambitie opgenomen om de ecologische waterkwaliteit te verbeteren. Om een beeld te krijgen van de ecologische waterkwaliteit, voeren we sinds 2025 eens in de drie jaar in regionaal verband Ecoscans uit. Deze Ecoscans geven een indicatie van de ecologische waterkwaliteit en zijn richtinggevend voor de programmering van de maatregelen uit het Programma Gezond Water. In 2024 is de Ecoscan-meting voor de vierde maal uitgevoerd op 107 locaties in het Utrechtse oppervlaktewater. De resultaten zijn weergegeven in Figuur 3.6.1. 

De locaties van de Ecoscan-metingen zijn representatief voor al het oppervlaktewater binnen de bebouwde kom van de gemeente Utrecht. Op basis van dit uitgangspunt voldeden 41 van de 107 niet aan het ecologische waterkwaliteitsdoel zoals opgenomen in de Visie Water en Riolering. Een belangrijke nuance om te maken is dat het Programma Gezond Water pas gestart is nadat deze Ecoscan-metingen zijn uitgevoerd. De effecten van de maatregelen die in het kader van dit programma vanaf 2025 zijn uitgevoerd zijn daarmee dus nog niet in beeld. 

Op dit moment beschikken we over de resultaten van vier meetrondes (2015, 2018, 2021 en 2024). Deze vier meetrondes zijn te beperkt om duidelijke uitspraken te doen over een trend. Dit heeft er mede mee te maken dat de meetresultaten sterk afhankelijk zijn van het heersende klimaat in het jaar van de metingen. Zo was het in de maanden voorafgaand aan de meetronde in 2024 relatief gezien extreem warm en nat. Dit zorgde onder andere voor troebeler water, lagere zuurstofconcentraties en verhoogde concentraties van nutriënten (zoals stikstof en fosfor). Dit heeft een negatieve impact op de plantbedekking en -diversiteit en dit is ook wat we terugzien in de meetresultaten van 2024.

De Ecoscan-methode is op dit moment de beste methode die we hebben om een indicatie te verkrijgen van de ecologische waterkwaliteit. Ondanks dat we gezien de geringe meetdata nu nog geen uitspraken kunnen doen over trends, zijn we wel bezig met het opbouwen van een meetreeks. 

3.6 Groenblauwe daken

Figuur 3.6.1 groenblauwe daken, subsidiebedrag, aantal verleende subsidies en oppervlakte 

De druk op openbare ruimte in stedelijk gebied is groot. Met groenblauwe daken is het op beperkte oppervlakte mogelijk de leefbaarheid te vergroten. Groenblauwe daken leveren op de onderstaande manieren een positieve bijdrage aan de omgeving:

• Vermindering en vertraging van hemelwaterafvoer;
• Reductie van de hittestress;
• Kwaliteitsverhoging van de leefomgeving door vergroening;
• Biodiversiteit

Sinds 2009 heeft de gemeente Utrecht een subsidie om de aanleg van groenblauwe daken te stimuleren. De subsidieregeling groene daken is op 1 juli 2024 overgegaan in de subsidieregeling groenblauwe daken waarover de Raad per brief is geïnformeerd. De subsidie groenblauwe daken geldt voor de aanleg van groenblauwe daken op bestaande gebouwen, woningen, woonboten, maatschappelijke vastgoed, schuren en bijgebouwen. In 2025 zijn er 273 subsidieaanvragen voor een groenblauw dak toegekend. Een deel hiervan is in de vorm van een verzamelaanvraag gedaan, wat aanvragen zijn met 2 of meer adressen in één subsidieaanvraag. In totaal zijn er voor 482 adressen groenblauwe daken aangevraagd. In totaal is er meer dan één voetbalveld (7.773 m2) aan groenblauwe daken aangelegd met de subsidie. Het totale aantal aanvragen is hoger dan in 2024. We zien dat het aantal aanvragen na de aanpassing van de subsidieregeling is toegenomen. Momenteel werken we aan een verruiming van de subsidieregeling, zodat er ook groenblauwe maatregelen in de tuin genomen kunnen worden met deze subsidie. 

De aanvragen in 2025 betroffen vooral extensieve (sedum) – en biodiverse (kruiden en bloemen) groenblauwe daken. Er is voor 3.899 vierkante meter aan extensieve groene daken en 2.860 vierkante meter aan biodiverse groene daken aangebracht. Op al deze daken kon gemiddeld 32 liter water per m² worden vastgehouden. Er waren geen aanvragen voor intensieve groene daken. Dit zijn daken die worden ingericht als een volwaardige daktuin die bestaat uit planten, grassen, stuiken en eventueel bomen.